Gdy w politycznej dyskusji pada pytanie, jakie zakłady sprzedał PiS, zwykle mieszają się trzy różne sprawy: prywatyzacja, sprzedaż pojedynczych aktywów oraz przejęcia dokonywane przez państwowe spółki. Najważniejszym przypadkiem z lat 2015-2023 była transakcja związana z połączeniem Orlenu i Grupy LOTOS. Poniżej porządkuję, co faktycznie sprzedano, komu, za ile oraz które często wymieniane przykłady nie powinny być przypisywane rządom PiS.
Najważniejsze fakty o sprzedaży państwowych aktywów
- Największa transakcja dotyczyła wybranych aktywów Grupy LOTOS sprzedanych w 2022 roku.
- Saudi Aramco kupiło między innymi 30 proc. udziałów w spółce związanej z rafinerią w Gdańsku oraz aktywa hurtowe.
- MOL przejął 417 stacji paliw w Polsce, a Orlen otrzymał w zamian stacje na Węgrzech i Słowacji.
- Unimot nabył dziewięć terminali paliwowych, a Rossi Biofuel przejęło spółkę LOTOS Biopaliwa.
- PKP Energetyka została sprzedana w 2015 roku, zanim PiS rozpoczął samodzielne rządy.
Jakie zakłady sprzedał PiS i co naprawdę oznacza to pytanie
Ściśle mówiąc, partia polityczna nie sprzedaje zakładów. Sprzedaży dokonują spółki Skarbu Państwa, zarządy przedsiębiorstw albo minister właściwy do spraw aktywów państwowych. Dlatego precyzyjniej jest pytać, jakie aktywa państwowych firm zbyto w okresie rządów PiS.
W latach 2015-2023 nie przeprowadzono szerokiej prywatyzacji porównywalnej z procesami z lat 90. i pierwszej dekady XXI wieku. Państwo częściej konsolidowało i przejmowało firmy, czego przykładami były między innymi Orlen, Energa, LOTOS oraz PGNiG. Największe kontrowersje wzbudziła jednak sprzedaż części majątku LOTOSU w ramach fuzji z Orlenem.
Moim zdaniem właśnie tutaj leży sedno sprawy. Hasło „sprzedano LOTOS” jest skrótem, który brzmi efektownie, ale nie oddaje całej transakcji. Orlen przejął Grupę LOTOS, a następnie sprzedał określone aktywa, ponieważ wymagała tego zgoda Komisji Europejskiej na połączenie obu koncernów.
Największy pakiet dotyczył aktywów Grupy LOTOS
W 2022 roku Orlen sfinalizował połączenie z Grupą LOTOS. Komisja Europejska uzależniła zgodę na koncentrację od tak zwanych środków zaradczych, czyli sprzedaży części aktywów konkurentom, aby ograniczyć ryzyko powstania zbyt silnej pozycji Orlenu na rynku paliw.
W praktyce oznaczało to sprzedaż fragmentów działalności rafineryjnej, hurtowej, logistycznej i detalicznej. Nie sprzedano jednak całej rafinerii ani wszystkich aktywów LOTOSU. Znaczna część majątku pozostała w grupie Orlen, a marka LOTOS została stopniowo wygaszona w wyniku integracji obu firm.
W tym sensie odpowiedź na pytanie o sprzedane zakłady powinna brzmieć: przede wszystkim wybrane aktywa LOTOSU, a nie kompletne przedsiębiorstwa przemysłowe wyprzedane jedno po drugim. To ważne rozróżnienie, bo zmienia ocenę całej operacji.
Co konkretnie trafiło do nabywców
Najłatwiej prześledzić transakcję, rozdzielając ją według kupujących. Poniższe zestawienie obejmuje najważniejsze elementy sprzedaży opisane w dokumentach Orlenu i kontroli NIK.
| Nabywca | Sprzedane aktywa | Znaczenie transakcji |
|---|---|---|
| Saudi Aramco | 30 proc. udziałów w spółce związanej z rafinerią w Gdańsku, aktywa hurtowe i część działalności związanej z paliwem lotniczym | Saudyjski koncern uzyskał udział w strategicznej części sektora rafineryjnego |
| Saudi Aramco | 100 proc. udziałów w LOTOS Paliwa oraz wybrane prawa i umowy dotyczące sprzedaży hurtowej | Transakcja obejmowała ważny segment rynku paliwowego |
| MOL | 417 stacji paliw w Polsce | W zamian Orlen otrzymał 144 stacje na Węgrzech i 41 na Słowacji |
| Unimot | Dziewięć terminali paliwowych, w tym pięć należących wcześniej do LOTOSU i cztery związane z Orlenem | Sprzedaż osłabiła bezpośrednią kontrolę Orlenu nad częścią logistyki paliwowej |
| Rossi Biofuel | 100 proc. udziałów w LOTOS Biopaliwa | Spółka zajmująca się produkcją biokomponentów trafiła do zagranicznego inwestora |
Za aktywa objęte środkami zaradczymi Orlen otrzymał do końca 2022 roku około 4,6 mld zł. Kwota ta nie uwzględniała jeszcze rozliczenia transakcji dotyczącej terminali z Unimotem, które nastąpiło później.
To właśnie wycena stała się głównym punktem sporu. NIK oceniła, że sprzedane aktywa mogły zostać zbyte co najmniej o 5 mld zł poniżej oszacowanej wartości. Jest to ocena kontrolerów, a nie prawomocne rozstrzygnięcie sądu, ale skala różnicy tłumaczy, dlaczego transakcja do dziś budzi tak silne emocje.
Dlaczego sprzedaż LOTOSU wywołała spór o bezpieczeństwo
Rząd PiS przedstawiał fuzję jako sposób na stworzenie silnego koncernu multienergetycznego, zdolnego konkurować na rynku europejskim. Argumentowano, że większy Orlen będzie miał większą siłę zakupową, łatwiejszy dostęp do surowca i większe możliwości inwestowania w energetykę.
Problem polegał na tym, że warunkiem połączenia była sprzedaż części aktywów. Krytycy wskazywali, że państwo najpierw zbudowało większy koncern, a później oddało zagranicznym i prywatnym podmiotom fragmenty infrastruktury, które wcześniej znajdowały się pod kontrolą polskich spółek.
Najwięcej pytań dotyczyło 30 proc. udziałów w rafinerii gdańskiej, praw do odbioru produktów oraz sprzedaży stacji i terminali. Sama obecność zagranicznego inwestora nie musi oznaczać utraty bezpieczeństwa energetycznego, ale znaczenie mają szczegóły umów, prawa korporacyjne, obowiązki inwestycyjne i możliwość decydowania o kierunku sprzedaży paliw.
W mojej ocenie nie da się uczciwie sprowadzić tej sprawy do prostego hasła „dobrze” albo „źle”. Fuzja mogła przynieść korzyści skali, ale jednocześnie warunki sprzedaży aktywów były wymuszone presją czasu i decyzją Komisji Europejskiej. To ograniczało pozycję negocjacyjną Orlenu, lecz nie zwalniało zarządzających z obowiązku obrony interesu właściciela.
Sprzedaże przypisywane PiS, które wymagają korekty
W internetowych zestawieniach często pojawia się PKP Energetyka. Rzeczywiście sprzedano wtedy 100 proc. akcji spółki funduszowi CVC za 1,41 mld zł, ale przedwstępną umowę podpisano 22 lipca 2015 roku, a transakcję sfinalizowano 25 września 2015 roku. PiS objął władzę dopiero w listopadzie, więc przypisywanie tej sprzedaży rządowi PiS jest nieprecyzyjne.
Podobnie wygląda sprawa wielu innych nazw pojawiających się w politycznych przekazach. Ciech został sprzedany w 2014 roku, a Kopalnia Węgla Brunatnego Adamów w 2012 roku. Były to transakcje z okresu wcześniejszego, związane głównie z rządami PO-PSL, choć ich skutki nadal są wykorzystywane w sporach partyjnych.
Trzeba też odróżnić sprzedaż od likwidacji, restrukturyzacji i upadłości. Zamknięcie zakładu nie oznacza automatycznie, że rząd sprzedał go prywatnemu inwestorowi. Czasami majątek był dzielony, przekazywany innej spółce albo sprzedawany w postępowaniu likwidacyjnym.
Jak rozsądnie oceniać takie transakcje
Przy analizie sprzedaży majątku państwowego patrzę na cztery elementy. Najpierw sprawdzam, kto był właścicielem sprzedawanego aktywa. Potem ustalam, czy sprzedano całą spółkę, pakiet akcji, pojedynczy zakład czy tylko wybrane prawa i umowy.
- data podpisania umowy i data jej finalizacji,
- podmiot, który formalnie dokonał sprzedaży,
- cena oraz sposób wyceny aktywów,
- warunki dotyczące bezpieczeństwa, inwestycji i zatrudnienia.
Dopiero taki zestaw informacji pozwala rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z prywatyzacją, realizacją decyzji regulatora czy zwykłą transakcją między spółkami. Sama obecność zagranicznego nabywcy nie przesądza jeszcze o niekorzystnym charakterze sprzedaży, ale powinna skłaniać do sprawdzenia ceny i zabezpieczeń.
Najuczciwsza odpowiedź na pytanie o sprzedane zakłady
Najważniejszym przypadkiem z okresu rządów PiS była sprzedaż części aktywów Grupy LOTOS w 2022 roku. Saudi Aramco przejęło między innymi udział w rafinerii i aktywa hurtowe, MOL dostał 417 stacji paliw w Polsce, Unimot nabył dziewięć terminali, a Rossi Biofuel przejęło LOTOS Biopaliwa.
Nie jest natomiast prawdą, że w tym okresie sprzedano całą polską energetykę albo setki największych zakładów przemysłowych. Wiele nazw powtarzanych w takich zestawieniach pochodzi z wcześniejszych rządów, a część dotyczy przejęć, likwidacji lub restrukturyzacji, nie zaś sprzedaży.
Jeżeli mam wskazać jeden punkt wymagający najpoważniejszej oceny, jest nim cena i sposób zbycia aktywów LOTOSU. To właśnie tam znajdują się konkretne kwoty, realna infrastruktura i kontrola NIK, które pozwalają wyjść poza polityczne hasła.
