Artykuł odpowiada na kluczowe pytanie, czy Prawo i Sprawiedliwość formalnie zmieniło Konstytucję RP w latach 2015-2023. Przedstawia także szerszy kontekst działań, które miały wpływ na ustrój państwa i porządek konstytucyjny, analizując próby nowelizacji ustawy zasadniczej oraz zmiany w kluczowych obszarach sądownictwa, które doprowadziły do tzw. kryzysu konstytucyjnego.
Konstytucja RP formalnie niezmieniona jak PiS wpływał na ustrój państwa?
- W okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości (2015-2023) nie doszło do formalnej zmiany tekstu Konstytucji RP z 1997 roku, ponieważ żaden projekt nowelizacji nie uzyskał wymaganej większości 2/3 głosów w Sejmie.
- PiS zgłaszało projekty zmian, m.in. wzmacniające władzę prezydenta czy dotyczące konfiskaty mienia, lecz żaden z nich nie został uchwalony.
- Mimo braku formalnych zmian, działania PiS, szczególnie w obszarze sądownictwa (Trybunał Konstytucyjny, Krajowa Rada Sądownictwa, Sąd Najwyższy), doprowadziły do poważnych zmian w praktyce funkcjonowania ustroju państwa.
- Te działania, określane przez wielu ekspertów jako "kryzys konstytucyjny", polegały na zmianach w ustawach dotyczących wymiaru sprawiedliwości, które zdaniem wielu naruszały porządek konstytucyjny i niezależność sądów.
- Konsekwencją tych zmian był m.in. spór z Unią Europejską o praworządność, uruchomienie art. 7 Traktatu o UE oraz zablokowanie środków z Krajowego Planu Odbudowy.
Konstytucja RP czy Prawo i Sprawiedliwość ją zmieniło?
Stan prawny: Tekst Konstytucji RP z 1997 roku pozostaje niezmieniony
W latach 2015-2023, czyli w okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości, tekst Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku nie został formalnie zmieniony. Oznacza to, że żadna z propozycji nowelizacji ustawy zasadniczej nie uzyskała wymaganej większości 2/3 głosów w Sejmie, co jest warunkiem koniecznym do wprowadzenia zmian w konstytucji.
Dlaczego więc pytanie wciąż budzi tyle emocji? Różnica między tekstem a praktyką
Mimo braku formalnych zmian w samej Konstytucji, pytanie o wpływ Prawa i Sprawiedliwości na ustrój państwa jest nadal niezwykle istotne i budzi wiele emocji. Wynika to z faktu, że istnieje znacząca różnica między niezmienionym tekstem ustawy zasadniczej a praktycznymi działaniami oraz zmianami ustawowymi, które miały dalekosiężny wpływ na funkcjonowanie państwa i porządek konstytucyjny. To właśnie te działania, a nie formalna nowelizacja, stały się przedmiotem szerokiej debaty publicznej i analizy prawnej.
Niezrealizowane ambicje projekty zmian Konstytucji PiS
Projekt IV RP: Wizja państwa z silnym prezydentem i nowym ustrojem
Zanim Prawo i Sprawiedliwość objęło władzę w 2015 roku, partia ta już wcześniej przedstawiała swoje wizje zmian ustrojowych. W latach 2005 i 2010 zgłaszano projekty nowej konstytucji, które miały na celu gruntowną przebudowę państwa w ramach koncepcji tzw. IV Rzeczypospolitej. Kluczowe założenia tych projektów obejmowały:
- Wzmocnienie władzy prezydenta: Proponowano system prezydencki lub semi-prezydencki, dający głowie państwa znacznie szersze kompetencje niż obecny model.
- Zmniejszenie liczby posłów i senatorów: Celem było usprawnienie procesów legislacyjnych i obniżenie kosztów funkcjonowania parlamentu.
- Wprowadzenie zapisu o ochronie życia od poczęcia: Ten postulat miał na celu konstytucyjne umocowanie ochrony życia prenatalnego.
Warto podkreślić, że żadna z tych wcześniejszych propozycji nigdy nie weszła w życie, głównie z powodu braku odpowiedniego poparcia politycznego i wymaganej większości.
Głośne propozycje z lat 2015-2023: Od konfiskaty mienia po limit długu publicznego
W okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości w latach 2015-2023 również pojawiały się projekty zmian konstytucji, choć żaden z nich nie został ostatecznie uchwalony. Do najbardziej znaczących należały:
- Projekt z 2022 r. ("lex Kaczyński"): W odpowiedzi na rosyjską agresję na Ukrainę, PiS zgłosiło projekt, który zakładał możliwość przejęcia przez Skarb Państwa majątków (również obywateli polskich) bez odszkodowania, w przypadku domniemania finansowania agresji. Projekt ten miał także na celu wyłączenie wydatków na obronność z konstytucyjnego limitu długu publicznego (60% PKB).
- Propozycje dotyczące ograniczenia immunitetu: Pojawiały się również dyskusje i propozycje dotyczące ograniczenia immunitetu formalnego posłów i sędziów, co miało na celu zwiększenie ich odpowiedzialności prawnej.
Te propozycje, choć głośno dyskutowane, nie doprowadziły do faktycznej zmiany ustawy zasadniczej.
Dlaczego żadna z tych prób się nie powiodła? Analiza politycznej arytmetyki
Przyczyną, dla której żadna z prób zmiany Konstytucji RP nie zakończyła się sukcesem, była przede wszystkim polityczna arytmetyka. Zgodnie z art. 235 Konstytucji, do zmiany ustawy zasadniczej wymagana jest większość 2/3 głosów w Sejmie w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, a także bezwzględna większość głosów w Senacie. Prawo i Sprawiedliwość, mimo posiadania większości w Sejmie, nigdy nie dysponowało taką większością, która pozwoliłaby na samodzielne przegłosowanie zmian w konstytucji. Brak poparcia ze strony opozycji, która konsekwentnie sprzeciwiała się większości proponowanych zmian, uniemożliwił osiągnięcie wymaganego progu. To moim zdaniem kluczowy czynnik, który zablokował formalne nowelizacje.
Zmiana ustroju bez nowelizacji Konstytucji kluczowe ustawy PiS
Bitwa o Trybunał Konstytucyjny: Jak doszło do paraliżu "strażnika konstytucji"?
Działania wobec Trybunału Konstytucyjnego (TK) stanowią jeden z najbardziej znaczących przykładów wpływu na ustrój państwa bez formalnej zmiany konstytucji. Chronologia wydarzeń, które doprowadziły do paraliżu "strażnika konstytucji", przedstawia się następująco:
- Niezaprzysiężenie sędziów: W 2015 roku prezydent Andrzej Duda odmówił zaprzysiężenia trzech sędziów TK, którzy zostali prawidłowo wybrani przez Sejm VII kadencji.
- Wybór "sędziów-dublerów": Sejm VIII kadencji, już z większością PiS, wybrał i prezydent zaprzysiągł sędziów na już obsadzone miejsca, co w debacie publicznej nazwano "sędziami-dublerami".
- "Ustawy naprawcze": Uchwalono serię ustaw, potocznie nazywanych "ustawami naprawczymi", które zmieniały funkcjonowanie TK. Dotyczyły one m.in. kolejności rozpatrywania spraw, wymogu orzekania w pełnym składzie oraz kwalifikowanej większości głosów do wydania wyroku.
Działania te, zdaniem samego TK (w starym składzie) oraz wielu organów międzynarodowych, takich jak Komisja Wenecka, miały na celu sparaliżowanie prac Trybunału i podważenie jego niezależności. W konsekwencji legalność składu i wyroków TK wydawanych z udziałem sędziów-dublerów jest powszechnie kwestionowana, co znacząco obniżyło jego autorytet jako strażnika konstytucji.
Nowa Krajowa Rada Sądownictwa (neo-KRS): Kto teraz decyduje o nominacjach sędziowskich?
Krajowa Rada Sądownictwa (KRS) również stała się przedmiotem głębokich zmian, które miały istotny wpływ na niezależność sądownictwa. Kluczowe modyfikacje obejmowały:
- Przerwanie kadencji: W 2017 roku uchwalono ustawę, która przerwała konstytucyjną kadencję dotychczasowych członków KRS.
- Zmiana sposobu wyboru sędziów-członków: Zmieniono sposób wyboru 15 sędziów-członków KRS. Dotychczas byli oni wybierani przez środowisko sędziowskie, natomiast od wejścia w życie nowej ustawy są wybierani przez Sejm.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wielokrotnie orzekał, że tak ukształtowana Krajowa Rada Sądownictwa, często określana jako "neo-KRS", nie daje gwarancji niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej, co jest fundamentalnym wymogiem praworządności.
Sąd Najwyższy pod presją: Nowe izby i próba wymiany kadr
Sąd Najwyższy (SN), jako najwyższy organ sądowy w Polsce, również znalazł się w centrum działań mających na celu jego restrukturyzację. Wprowadzone zmiany miały istotny wpływ na jego funkcjonowanie i niezależność:
- Obniżenie wieku emerytalnego sędziów: Wprowadzono ustawę obniżającą wiek przechodzenia w stan spoczynku sędziów SN. Miało to na celu umożliwienie wymiany kadr, w tym I Prezesa SN. Zmiana ta została jednak uznana przez TSUE za naruszenie prawa Unii Europejskiej.
- Utworzenie nowych izb: Stworzono dwie nowe izby w Sądzie Najwyższym: Izbę Dyscyplinarną oraz Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych. Izby te zostały obsadzone głównie przez sędziów wskazanych przez neo-KRS.
Warto zaznaczyć, że Izba Dyscyplinarna została przez TSUE uznana za organ niespełniający wymogów niezawisłego sądu, co miało poważne konsekwencje dla polskiego wymiaru sprawiedliwości.
Czym była "ustawa kagańcowa" i dlaczego budziła tak wielki sprzeciw w środowisku prawniczym?
W 2020 roku weszła w życie nowelizacja ustaw sądowych, potocznie nazywana "ustawą kagańcową". Jej głównym celem było wprowadzenie odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów za określone działania. Ustawa ta przewidywała sankcje m.in. za kwestionowanie statusu innych sędziów, którzy zostali powołani z udziałem neo-KRS, a także za badanie zgodności z prawem powołania sędziego. "Ustawa kagańcowa" budziła ogromny sprzeciw w środowisku prawniczym, ponieważ była postrzegana jako narzędzie do ograniczenia niezależności sędziów i uniemożliwienia im oceny legalności powołań sędziowskich w kontekście orzeczeń sądów europejskich. Wielu ekspertów wskazywało, że narusza ona podstawowe zasady niezawisłości sędziowskiej i prawo do rzetelnego procesu.
Skutki kryzysu konstytucyjnego konsekwencje dla Polski
Spór z Unią Europejską: Na czym polegał konflikt o praworządność?
Działania Prawa i Sprawiedliwości, szczególnie te dotyczące wymiaru sprawiedliwości, doprowadziły do głębokiego kryzysu praworządności i eskalacji sporu z instytucjami Unii Europejskiej. Konflikt koncentrował się wokół niezależności sądów, praworządności i przestrzegania wartości europejskich. W odpowiedzi na te działania, Komisja Europejska uruchomiła wobec Polski procedurę z art. 7 Traktatu o Unii Europejskiej, która jest najpoważniejszym mechanizmem ochrony wartości UE i może prowadzić do zawieszenia niektórych praw państwa członkowskiego.
Problem podwójnego porządku prawnego: Kwestionowane wyroki i chaos w sądach
Konsekwencją działań PiS dla polskiego systemu prawnego był problem tzw. "podwójnego porządku prawnego". Oznaczało to, że w praktyce istniały dwie interpretacje statusu sędziów i ważności ich orzeczeń: jedna zgodna z orzecznictwem sądów europejskich (TSUE, ETPCz) i druga, forsowana przez władze polskie. Skutkiem tego było kwestionowanie legalności wyroków wydawanych z udziałem sędziów powołanych w nowym trybie, co prowadziło do znacznego chaosu w sądach, niepewności prawnej dla obywateli i podważania zaufania do wymiaru sprawiedliwości. To zjawisko, moim zdaniem, miało fundamentalnie destrukcyjny wpływ na stabilność systemu prawnego.
Konsekwencje międzynarodowe i finansowe: Art. 7 i zamrożone fundusze unijne
Kryzys praworządności miał również poważne konsekwencje międzynarodowe i finansowe dla Polski. Uruchomienie art. 7 Traktatu o UE było sygnałem głębokiego zaniepokojenia Unii Europejskiej stanem praworządności w kraju. Bezpośrednim skutkiem finansowym było zamrożenie środków z Krajowego Planu Odbudowy (KPO), które miały wspierać gospodarkę po pandemii COVID-19. Komisja Europejska uzależniła wypłatę tych funduszy od spełnienia tzw. kamieni milowych, w tym od przywrócenia praworządności i niezależności sądownictwa. Była to znacząca presja finansowa, mająca skłonić Polskę do zmian.
Podsumowanie czy doszło do zmiany konstytucyjnej "tylnymi drzwiami"?
Ocena prawników: Czy działania PiS były zgodne z duchem ustawy zasadniczej?
Analizując działania Prawa i Sprawiedliwości w latach 2015-2023, wielu prawników, konstytucjonalistów i komentatorów zgodnie podkreśla, że choć nie doszło do formalnej zmiany tekstu Konstytucji RP, to w praktyce nastąpiła głęboka modyfikacja ustroju państwa. Działania te, szczególnie w obszarze sądownictwa, były oceniane jako niezgodne z duchem ustawy zasadniczej i naruszające jej podstawowe zasady, takie jak trójpodział władzy i niezależność sądów. W mojej ocenie, trudno mówić o pełnej zgodności z porządkiem konstytucyjnym, gdy tak wiele instytucji międzynarodowych i krajowych kwestionowało legalność wprowadzanych zmian.
Wielu prawników i komentatorów określało te zmiany jako "pełzający zamach stanu" lub faktyczną zmianę ustroju państwa bez zmiany konstytucji.
Przeczytaj również: Wiek Jarosława Kaczyńskiego: Ile lat ma prezes PiS i co to znaczy?
Trwałe dziedzictwo ośmiu lat rządów: Wyzwania dla polskiej demokracji
Osiem lat rządów Prawa i Sprawiedliwości pozostawiło trwałe dziedzictwo w kontekście ustroju państwa. Nawet po zmianie władzy, wyzwania dla polskiej demokracji pozostają znaczące. Należą do nich m.in. konieczność odbudowy zaufania do instytucji wymiaru sprawiedliwości, przywrócenie pełnej niezależności sądownictwa oraz rozwiązanie problemu "sędziów-dublerów" i kwestionowanych orzeczeń. To wszystko wymaga moim zdaniem przemyślanych i zgodnych z konstytucją działań, aby przywrócić stabilność i spójność polskiego systemu prawnego.
