PiS po raz pierwszy objął władzę w Polsce jesienią 2005 roku, ale jego najdłuższy okres rządów rozpoczął się po wyborach z 25 października 2015 roku. Wyjaśniam, od kiedy partia faktycznie kierowała rządem, kto stał na czele kolejnych gabinetów oraz kiedy zakończył się ten etap. Pokazuję też, dlaczego w odpowiedzi trzeba rozróżnić lata 2005-2007 od okresu 2015-2023.
PiS rządził Polską w dwóch głównych okresach
- Pierwsze rządy rozpoczęły się 31 października 2005 roku wraz z powołaniem gabinetu Kazimierza Marcinkiewicza.
- Najdłuższy okres władzy trwał od listopada 2015 do grudnia 2023 roku.
- Po wyborach w 2015 roku PiS zdobył 235 mandatów w Sejmie i mógł utworzyć samodzielny rząd.
- W latach 2015-2023 premierami byli Beata Szydło i Mateusz Morawiecki.
- Rząd PiS zakończył działalność 13 grudnia 2023 roku, kiedy zaprzysiężono gabinet Donalda Tuska.
Od kiedy PiS sprawował władzę w Polsce
Najkrótsza odpowiedź na pytanie, od kiedy rządzi PiS, zależy od tego, czy mówimy o pierwszym wejściu partii do rządu, czy o okresie kojarzonym dziś z jej wieloletnią większością parlamentarną. Pierwszy rząd związany z Prawem i Sprawiedliwością powstał 31 października 2005 roku.
Tego dnia prezydent Aleksander Kwaśniewski powołał Kazimierza Marcinkiewicza na premiera i zaakceptował skład Rady Ministrów. Początkowo był to rząd mniejszościowy, a PiS prowadził rozmowy o szerszej współpracy parlamentarnej. W lipcu 2006 roku Marcinkiewicza zastąpił Jarosław Kaczyński.
Pierwszy okres rządów zakończył się w listopadzie 2007 roku. Po wyborach parlamentarnych władzę przejęła koalicja Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego. Dlatego stwierdzenie, że PiS rządzi nieprzerwanie od 2005 roku, jest historycznie nieprecyzyjne. Między 2007 a 2015 rokiem partia pozostawała w opozycji.
Dlaczego za początek obecnej epoki PiS uznaje się 2015 rok
Wybory parlamentarne z 25 października 2015 roku przyniosły PiS zwycięstwo, które miało znacznie większe konsekwencje niż wynik z 2005 roku. Komitet tej partii zdobył 235 mandatów poselskich, czyli więcej niż połowę miejsc w Sejmie. Po raz pierwszy od 1989 roku jedno ugrupowanie mogło samodzielnie utworzyć rząd.
Beata Szydło została zaprzysiężona na premiera 16 listopada 2015 roku. Dwa dni później jej gabinet otrzymał wotum zaufania. To właśnie tę datę wiele osób wskazuje jako początek ośmiu lat rządów PiS, choć formalnie zwycięstwo wyborcze nastąpiło kilka tygodni wcześniej.
W grudniu 2017 roku stanowisko premiera objął Mateusz Morawiecki. Zmiana szefa rządu nie oznaczała zmiany obozu władzy. PiS nadal kontrolował większość parlamentarną, a kierunek polityczny państwa wyznaczało to samo ugrupowanie.
W mojej ocenie to rozróżnienie ma znaczenie, bo w debacie publicznej często miesza się wygraną wyborczą, zaprzysiężenie rządu i początek realnego sprawowania władzy. Są to powiązane, ale nie identyczne momenty.
Oś czasu rządów PiS od 2005 do 2023 roku
| Okres | Premier | Najważniejszy fakt |
|---|---|---|
| 31 października 2005 - 14 lipca 2006 | Kazimierz Marcinkiewicz | Pierwszy rząd utworzony po zwycięstwie PiS w wyborach parlamentarnych. |
| 14 lipca 2006 - 16 listopada 2007 | Jarosław Kaczyński | Rząd PiS oparty na współpracy z Samoobroną i Ligą Polskich Rodzin. |
| 16 listopada 2015 - 11 grudnia 2017 | Beata Szydło | Początek samodzielnych rządów PiS po zwycięstwie w wyborach z 2015 roku. |
| 11 grudnia 2017 - 13 grudnia 2023 | Mateusz Morawiecki | Kontynuacja rządów PiS po wyborach w 2019 roku i przez pierwszą część kadencji wyłonionej w 2023 roku. |
Daty w tabeli pokazują, że PiS sprawował władzę na poziomie centralnym łącznie przez około 10 lat, ale w dwóch oddzielnych etapach. Pierwszy trwał niewiele ponad dwa lata, natomiast drugi obejmował pełne dwie kadencje parlamentarne i zakończył się dopiero pod koniec 2023 roku.
W latach 2015-2023 doszło też do zmiany modelu funkcjonowania rządu. Początkowo PiS miał samodzielną większość, a po wyborach w 2019 roku ponownie utworzył rząd jako główna siła Zjednoczonej Prawicy. W praktyce oznaczało to konieczność uwzględniania stanowiska koalicjantów, przede wszystkim Solidarnej Polski, później Suwerennej Polski.
Co wydarzyło się po wyborach w 2023 roku
W wyborach parlamentarnych z 15 października 2023 roku PiS ponownie zdobył najwięcej głosów spośród pojedynczych komitetów, ale nie uzyskał większości pozwalającej na samodzielne rządzenie. Koalicję zdolną do stworzenia większości sejmowej zbudowały Koalicja Obywatelska, Trzecia Droga i Lewica.
Prezydent najpierw powierzył misję tworzenia rządu Mateuszowi Morawieckiemu. Jego gabinet nie uzyskał jednak wotum zaufania. 11 grudnia 2023 roku Sejm wybrał Donalda Tuska na premiera, a dwa dni później prezydent powołał nową Radę Ministrów.
Za formalny koniec rządów PiS należy więc uznać 13 grudnia 2023 roku. W 2026 roku partia nie kieruje rządem centralnym. Pozostaje największym lub jednym z najważniejszych ugrupowań opozycyjnych, ale nie sprawuje władzy wykonawczej w państwie.
To ważne, ponieważ samo zwycięstwo w wyborach nie gwarantuje rządzenia. W polskim systemie parlamentarnym liczy się możliwość uzyskania poparcia większości posłów dla Rady Ministrów.
Najczęstsze nieporozumienia wokół daty przejęcia władzy
Wygrana wyborów nie oznacza jeszcze zaprzysiężenia rządu
Partia może wygrać wybory, ale zanim zacznie realnie rządzić, musi dojść do powołania premiera, ministrów i uzyskania poparcia Sejmu. Dlatego przy wydarzeniach z 2015 roku można spotkać kilka dat, choć najbardziej praktyczną jest 16 listopada, czyli dzień zaprzysiężenia gabinetu Beaty Szydło.
Premier nie zawsze jest liderem partii
W okresie 2015-2023 prezesem PiS był Jarosław Kaczyński, ale premierami zostali Beata Szydło i Mateusz Morawiecki. To pokazuje, że funkcja partyjna i stanowisko szefa rządu nie muszą należeć do tej samej osoby.
Przeczytaj również: Sprzedaż Lotosu: Czy PiS wyprzedawało majątek? Prawda o transakcjach.
Prezydent i rząd to różne ośrodki władzy
Lech Kaczyński i Andrzej Duda byli prezydentami popieranymi przez PiS, lecz nie oznacza to, że każdy dzień ich kadencji był okresem rządów partii. Prezydent ma własne kompetencje, natomiast bieżącą politykę państwa prowadzi Rada Ministrów kierowana przez premiera.
Z tego powodu najuczciwsza odpowiedź brzmi następująco. PiS po raz pierwszy rządził od 31 października 2005 roku, a po przerwie wrócił do władzy w listopadzie 2015 roku i sprawował ją do 13 grudnia 2023 roku.
Jedna data nie pokazuje całej historii PiS
Jeżeli potrzebna jest krótka odpowiedź, wystarczy wskazać 2015 rok, bo właśnie wtedy rozpoczął się najważniejszy i najdłuższy etap rządów tej partii. Jeżeli jednak pytanie dotyczy całej historii jej obecności przy władzy, trzeba dodać wcześniejszy okres od 2005 do 2007 roku.
Takie rozróżnienie porządkuje rozmowę o polskiej polityce. Pozwala oddzielić pierwsze, krótkie rządy PiS od ośmioletniego okresu po 2015 roku i jasno wskazać, że od 13 grudnia 2023 roku partia pozostaje poza rządem centralnym.
